Module 1 | De impact van levend verlies

Als hulpverlener weet je vaak wel wat iemand verloren heeft. Je kunt benoemen dat iemand zijn gezondheid, mobiliteit, werk of zelfstandigheid kwijt is. Maar weten wat iemand verloren heeft, is nog iets anders dan werkelijk zien welke impact al die verliezen samen op een leven hebben.

Dat is waar we in deze eerste module mee aan de slag gaan.

Je leert levend verlies bekijken in zijn volle breedte. Want achter één zichtbaar verlies schuilen vaak veel meer verliezen. Wanneer iemand bijvoorbeeld niet meer kan werken, verdwijnt misschien ook een stuk identiteit, sociale verbondenheid, financiële zekerheid en zingeving. Wanneer mobiliteit wegvalt, kunnen vrijheid, hobby’s, vriendschappen en toekomstplannen mee onder druk komen te staan. Ook relaties veranderen en binnen een gezin moeten rollen soms helemaal opnieuw worden gezocht. Zo kan rouw zich tegelijk op verschillende levensgebieden afspelen.

En dan is er nog wat niemand vandaag al kan zien. Bij levend verlies blijft iemand ook in de toekomst tegen nieuwe grenzen en nieuwe momenten van afscheid aanlopen. Je leert daarom niet alleen kijken naar wat is er nu verloren?, maar ook naar waar zal deze persoon later mogelijk nog afscheid van moeten nemen?

Daarvoor krijg je een concrete methodiek in handen waarmee je samen met je cliënt, patiënt of bewoner al die verliezen zichtbaar maakt. Je brengt de verschillende levensgebieden samen en maakt letterlijk zichtbaar voor welke berg aan verliezen iemand staat, vandaag én in de toekomst.

En dat doet iets.

Want waar je voordien misschien vooral boosheid, weerstand, moedeloosheid of een gebrek aan motivatie zag, zie je plots hoeveel iemand eigenlijk aan het dragen is. Verliezen die afzonderlijk misschien klein leken, blijken samen een enorme impact te hebben. Ook voor de persoon zelf kan het bijzonder krachtig zijn wanneer eindelijk zichtbaar wordt: dit is waar ik allemaal afscheid van moet nemen. Dit is waarom het zo zwaar is.

We staan daarbij ook stil bij miskende rouw en bij de reacties van de omgeving. Waarom krijgt iemand soms te horen dat hij blij moet zijn met wat nog wél kan? Waarom neemt begrip na verloop van tijd af, terwijl het verlies blijft? En wat betekent dat voor iemand die telkens opnieuw met zijn veranderde leven wordt geconfronteerd?

Aan de hand van herkenbare casussen leer je deze manier van kijken eerst zelf ervaren. Daarna pas je de methodiek toe op iemand uit je eigen praktijk. Je onderzoekt welke verliezen er spelen, wat vandaag zichtbaar is, wat nog onder de oppervlakte zit, welke verliezen later kunnen volgen en welke rouwreacties je daarbij herkent.

Zo vertrek je uit deze eerste module niet alleen met meer kennis over levend verlies. Je hebt een krachtig werkmiddel in handen waarmee je de impact van verlies zichtbaar en bespreekbaar kunt maken. Een methodiek die je helpt om cliënten beter te begrijpen, opnieuw aansluiting te vinden wanneer een begeleiding vastloopt en soms precies datgene boven tafel te krijgen wat tot dan toe door niemand écht werd gezien.

Module 2 | Voorbij het gedrag: naar de pijn die eronder ligt

Wat doe je wanneer iemand boos wordt, zich verzet, afhaakt of niet meer lijkt mee te willen in de begeleiding? Als hulpverlener wil je helpen. Dus probeer je te motiveren, geef je uitleg, zoek je naar oplossingen of probeer je iemand opnieuw perspectief te laten zien. Maar precies daar kun je elkaar kwijtraken.

In deze module leer je voorbij het zichtbare gedrag kijken en werken met wat er emotioneel werkelijk speelt.

Aan de hand van het rouwtakenmodel van Worden leer je eerst hoe je iemand helpt om de nieuwe werkelijkheid onder ogen te zien. Want informatie krijgen over een ziekte, beperking of veranderde toekomst betekent nog niet dat die werkelijkheid ook emotioneel is doorgedrongen. Je leert daarom hoe je uitleg doseert, hoe je contact houdt terwijl je moeilijke informatie geeft en hoe je de beweging maakt van wat iemand weet naar wat dit voor zijn leven betekent. Ook de partner, het gezin en de omgeving krijgen daarin een belangrijke plaats. Zij worden immers eveneens met verlies geconfronteerd en vormen tegelijk een belangrijk vangnet.

Daarna gaan we naar een van de belangrijkste vaardigheden in deze module: leren herkennen wat er achter een emotie schuilgaat.

Boosheid is niet altijd alleen boosheid. Achter weerstand, frustratie of verbittering kan verdriet, machteloosheid, eenzaamheid of het gevoel niet begrepen te worden zitten. Je leert het verschil tussen primaire en secundaire emoties herkennen, zowel bij de persoon die je begeleidt als in wat een gesprek bij jou als hulpverlener oproept. Vervolgens leer je hoe je met heel concrete vragen op zoek kunt gaan naar het gevoel achter het gevoel.

Je leert werken met de methodiek van Mieke Deltomme, ‘het potje’

Een belangrijk onderdeel van deze module is de eigen methodiek van Mieke Deltomme, ontwikkeld vanuit haar jarenlange werk rond verlies en rouw.

Met deze methodiek maak je samen met de persoon die je begeleidt zichtbaar wat hij emotioneel allemaal met zich meedraagt. Verschillende verlieservaringen krijgen letterlijk een plaats. Dat kunnen grote verliezen zijn, maar evengoed vele kleinere verlieservaringen die zich doorheen de tijd hebben opgestapeld. Je kunt daarbij onder andere werken met verschillende stenen en lagen om zichtbaar te maken waar verlies zit rond bijvoorbeeld vriendschappen, hoop, dromen, toekomstbeelden of het onbegrip dat iemand vanuit zijn omgeving ervaart.

En precies daar wordt de methodiek zo waardevol voor je begeleiding: je ziet waar op dat moment de meeste emotionele lading zit. PPT Levend verlies

Wat voordien één grote boosheid, weerstand of moedeloosheid leek, kan daardoor openkomen in verschillende stukken. Ook voor de cliënt kan eindelijk zichtbaar worden hoeveel er zich heeft opgestapeld en welk verlies op dit moment het zwaarst doorweegt. Voor jou als hulpverlener geeft dat richting: hier zit iets waar we verder mee moeten. Je kunt je begeleiding vervolgens veel gerichter afstemmen op wat werkelijk aandacht vraagt.

Maar om bij die diepere laag te komen, moet je als hulpverlener soms ook iets niet doen.

Daarom onderzoeken we in deze module de goedbedoelde valkuilen waarin hulpverleners gemakkelijk terechtkomen. Advies geven. Fixen. Uitleggen. Corrigeren. Troosten. Gevoelens temperen. Vergelijken. Het verhaal overnemen. Het zijn heel menselijke reacties, vaak ingegeven door betrokkenheid en door onze behoefte om iemands pijn wat lichter te maken. Maar ze kunnen er onbedoeld voor zorgen dat we juist weggaan van de pijn waar iemand mee zit.

Je onderzoekt daarom ook jouw eigen reflexen als hulpverlener. Wanneer begin jij oplossingen aan te reiken? Wanneer wil je iemand overtuigen om toch verder te gaan? Wanneer wordt het moeilijk om gewoon bij verdriet, boosheid of machteloosheid te blijven?

Aan de hand van herkenbare casussen oefen je hoe je het anders kunt aanpakken. Je leert gedrag niet onmiddellijk te corrigeren of veranderen, maar eerst te onderzoeken wat iemand je ermee probeert te vertellen.

Na deze module kijk je daardoor anders naar die cliënt, patiënt of bewoner die je moeilijk bereikt. Je hebt concrete gesprekstechnieken én de methodiek van Mieke Deltomme in handen om zichtbaar te maken wat onder de oppervlakte meespeelt, waar de grootste emotionele lading zit en waar een nieuwe ingang voor je begeleiding kan ontstaan.

Want soms begint vooruitgang niet bij iemand opnieuw in beweging krijgen, maar bij eindelijk zien en erkennen waarom bewegen op dat moment zo moeilijk is.

Module 3 | Zicht krijgen op wat onder de oppervlakte speelt

Soms voel je als hulpverlener dat er veel meer speelt dan wat een cliënt vertelt of laat zien. Je ziet boosheid, angst, terugtrekgedrag of iemand die lijkt vast te lopen, maar je krijgt niet goed te pakken waar de echte pijn zit en hoe je daar naartoe kunt werken.

In deze module krijg je concrete methodieken in handen waarmee je verder leert kijken dan het zichtbare verlies. Je maakt zichtbaar welke verliezen iemand zelf benoemt, welke verliezen veel minder zichtbaar zijn en welke gevolgen van het verlies mogelijk pas later voelbaar zullen worden. Je leert ook zoeken naar het verlies achter het verlies: wat is iemand door zijn ziekte, beperking of veranderde situatie nog méér kwijtgeraakt?

Dat geeft je veel meer houvast in je begeleiding. Je krijgt zicht op verlieslagen die tot dan toe nauwelijks aan bod kwamen en ontdekt waar je verder kunt doorvragen. Niet vanuit wat jij denkt dat belangrijk is, maar vanuit het perspectief van je cliënt.

Vervolgens leer je hoe je concreet werkt met de gevoelens die daarbij naar boven komen. We staan onder andere stil bij bevriezen, angst, woede, schuldgevoelens en zelfverwijt. Je leert niet alleen wat deze reacties kunnen betekenen, maar vooral wat je ermee kunt doen in een gesprek. PPT Levend verlies

Je krijgt praktische manieren en vragen aangereikt om bijvoorbeeld angst niet meteen weg te praten, maar te onderzoeken waar iemand precies bang voor is. Bij woede leer je verder zoeken naar wat iemand werkelijk kwaad maakt en welke pijn daar mogelijk onder zit. Bij schuldgevoelens leer je luisteren en onderzoeken in plaats van onmiddellijk gerust te stellen met “maar jij kunt daar toch niets aan doen.”

Ook het lichaam krijgt daarbij een plaats. Je leert cliënten helpen om contact te maken met wat ze voelen en waar ze dat voelen. Zo wordt een overweldigende emotie concreter en ontstaat er ruimte om er samen mee te werken.

Daarnaast ontdek je waarom levend verlies na verloop van tijd soms zwaarder in plaats van lichter kan worden. Het aanpassen aan een leven dat blijvend veranderd is, duurt vaak lang. Terwijl de omgeving stilaan gewend raakt aan de situatie, wordt de cliënt opnieuw en opnieuw geconfronteerd met wat anders is geworden. In je lesmateriaal is dit bewust een belangrijk onderdeel van deze lesdag, omdat juist deze fase vaak erg eenzaam wordt beleefd.

Je leert daarom ook hoe je omgaat met uitspraken als “Hij moet het toch eens accepteren” of “Ze moet verder met haar leven.” Niet de cliënt richting acceptatie duwen, maar beter begrijpen waar hij op dat moment staat en van daaruit bepalen wat hij nodig heeft.

Na deze module heb je dus echt iets in handen voor je begeleidingen: methodieken om zichtbaar te maken wat je nog niet ziet, manieren om het verlies achter het verlies naar boven te halen, concrete gesprekshandvatten om met moeilijke emoties te werken én meer inzicht in waarom iemand ook veel later opnieuw kan vastlopen.

Zo hoef je niet te blijven hangen bij “ik voel dat er meer speelt, maar ik krijg er geen vat op.” Je weet hoe je er samen met je cliënt naartoe kunt werken en waar je in de verdere begeleiding mee aan de slag kunt.

Module 4 | Alles samenbrengen in concrete casussen

In deze laatste module breng je alles wat je tijdens de opleiding hebt geleerd samen. Aan de hand van concrete casussen oefen je hoe je naar een situatie kijkt waarin levend verlies een belangrijke rol speelt.

Je leert stap voor stap analyseren wat er werkelijk aan de hand is. Welke verliezen spelen mee? Welke zijn onmiddellijk zichtbaar en welke dreigen uit beeld te blijven? Welke rouwreacties herken je? Waar lijkt iemand vast te lopen? En vooral: wat betekent dit voor jouw begeleiding?

Je gebruikt daarbij de inzichten, methodieken en gesprekshandvatten uit de vorige modules. Je oefent hoe je bepaalt waar op dat moment de meeste aandacht nodig is, welke vragen je kunt stellen en welke aanpak kan helpen om opnieuw aansluiting te vinden bij de cliënt, patiënt of bewoner.

De casussen dagen je ook uit om naar je eigen handelen als hulpverlener te kijken. Ben je vooral bezig iemand vooruit te helpen terwijl er eerst ruimte nodig is voor verlies? Dreig je gedrag te willen veranderen zonder voldoende te begrijpen wat eronder zit? Welke goedbedoelde valkuilen herken je bij jezelf en wat kun je anders doen?

Zo wordt deze laatste module de vertaalslag van kennen naar kunnen. Je oefent om alle losse onderdelen samen te brengen en leert zelfstandig bepalen wat een situatie vraagt.

Na deze module heb je niet alleen meer inzicht in levend verlies. Je hebt een praktisch kader en concrete methodieken waarmee je ook na de opleiding naar je eigen begeleidingen kunt kijken, beter kunt begrijpen waarom iemand vastloopt en bewuster kunt kiezen hoe je daarop aansluit.

Waarom pijn groter kan worden na verloop van tijd. Kant-en-klare methodieken. Inzicht in mechanisme voor rouwende.